Ιστορία της Σάμου

Ιστορία της Σάμου

Ονομασία …

Το όνομα Σάμος είναι πιθανότατα φοινικικής προέλευσης και σύμφωνα με τον Στράβωνα σημαίνει ύψος παρά την ακτήν. Το νησί όμως, κατά καιρούς, είχε και άλλες ονομασίες, όπως Παρθενία που προήλθε από τους Πελασγούς, οι οποίοι έφεραν τη λατρεία της Παρθένας Ήρας, Ανθεμίς, Δρυούσα, Δόρυσσα, Κυπαρισσία, Ιμβρασία, Μελάμφυλος.

Κατά την αρχαιότητα …

Κατά την αρχαιότητα η Σάμος φτάνει τον 6ο π.Χ. αι στην πιο μεγάλη της ακμή, υπό την ηγεσία του τυράννου Πολυκράτη. Η ναυτιλία και το εμπόριό της γνωρίζει μεγάλη ανάπτυξη. Τα σαμιακά πλοία ταξιδεύουν σ' Ανατολή και Δύση φέρνοντας στο νησί πλούτο και γνώσεις. Τα πολεμικά της πλοία, οι σάμαινες, κυριαρχούν για μεγάλο χρονικό διάστημα όχι μόνο στο Αιγαίο αλλά και σ’ άλλες θάλασσες. Μαζί με τον εμπορικό στόλο, κουβαλούσαν στη Σάμο άφθονα πλούτη.

Την οικονομική της ακμή ακολούθησε η αντίστοιχη πνευματική. Οι πιο μεγάλες μορφές στο χώρο του πνεύματος και της Τέχνης αναδείχτηκαν αυτόν τον αιώνα. Ο μαθηματικός και φιλόσοφος Πυθαγόρας, οι αρχιτέκτονες του Ηραίου και πρωτοπόροι της γλυπτικής Ροίκος και Θεόδωρος είναι οι πιο ονομαστοί. Τέσσερα είναι τα πιο εντυπωσιακά έργα κατά τον αιώνα της ακμής στη Σάμο: Τα πολυκράτεια τείχη, το Ευπαλίνειον όρυγμα, το λιμάνι και το Ηραίον. Τα πολυκράτεια τείχη, μήκους 6430 μέτρων, προστάτευαν την αρχαία πόλη της Σάμου περικλείοντας μιαν έκταση 1,2 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Ακόμα και σήμερα ο επισκέπτης εντυπωσιάζεται με τα ελάχιστα τμήματά τους που έχουν διασωθεί.

Το ευπαλίνειο όρυγμα αποτελεί ένα κορυφαίο τεχνικό επίτευγμα μιας εποχής με λιγοστά μέσα και γνώσεις. Κατασκευάστηκε στα μέσα του 6ου αι. για την υδροδότηση της πόλης από τον μεγαρίτη αρχιτέκτονα Ευπαλίνο. Πρόκειται για μια σήραγγα μήκους 1036 μέτρων που διέσχιζε το βουνό. Σήμερα προκαλεί το θαυμασμό για τη εξαιρετική ακρίβεια της διάνοιξης, δεδομένου ότι χρησιμοποιήθηκαν απλούστατα όργανα μέτρησης και τα εργαλεία της εποχής, σφυρί και καλέμι για τον εκβραχισμό. Το υδραγωγείο αυτό λειτουργούσε μέχρι τον 7ο μ. Χ. αι., ύστερα καλύφθηκαν οι είσοδοί του και ανακαλύφθηκε πια το 1882 από τον ιερομόναχο της Αγ. Τριάδας Μυτιληνιών Κύριλλο Μονίνα. Από τότε χρονολογούνται οι πρώτες εργασίες καθαρισμού του ορύγματος. Το ευπαλίνειο τελικά καθαρίσθηκε και μελετήθηκε από Γερμανούς αρχαιολόγους το 1971-1973.

Το τρίτο μεγάλο έργο της εποχής του Πολυκράτη ήταν το λιμάνι της πόλης με τους μόλους και τις αποβάθρες του. Το φυσικό λιμάνι μπροστά στην πόλη χωρίσθηκε με δυο λιμενοβραχίονες και άλλα λιμενικά έργα σε δύο: στο εξωτερικό που ήταν το εμπορικό και στο εσωτερικό που αποτελούσε το ναύσταθμο. Όταν στη Σάμο ηγεμόνευε ο Γ. Κονεμένος (1851-1854) άρχισαν οι εργασίες διάνοιξης του λιμανιού, ενώ αργότερα ο ηγεμόνας Μιλτιάδης Αριστάρχης (1859-1865) κάλεσε τον μηχανικό Ούμαν, ο οποίος έκαμε τις μελέτες για την κατασκευή του νέου λιμανιού του Τηγανίου, όπως ονομαζόταν τότε το Πυθαγόρειο.

Ο ναός της Ήρας, ο μεγαλύτερος απ' όσους είχε δει ο Ηρόδοτος, βρισκόταν 5 χιλιόμετρα δυτικά της πόλης. Ένας δρόμος πλακόστρωτος, πλάτους 4 μέτρων, η Ιερά οδός, με αγάλματα και άλλα αφιερώματα στις δυο του πλευρές, συνέδεε την πόλη με το ιερό της Θεάς. Είχε μήκος 108,73 μέτρα, πλάτος 54,8 μέτρα και ύψος 25 μέτρα. Ο ναός περίπτερος, δίπτερος, χτισμένος από τον αρχιτέκτονα Θεόδωρο, τον γιο του Ροίκου, είχε 133 κίονες. Σήμερα σώζεται μόνον ένας και η περιοχή εξαιτίας του ονομάζεται, εκτός από Ηραίον, και Κολώνα.

Στο στενό της Μυκάλης, τη θάλασσα ανάμεσα στη Σάμο και τη Μικρά Ασία, το 479 π.Χ. παίχτηκε η τελευταία πράξη της μεγάλης σύγκρουσης Ελλήνων και Περσών. Οι Έλληνες νίκησαν τους Πέρσες σε ναυμαχία και πεζομαχία, θέτοντας τέλος στις προσπάθειές τους να επεκταθούν στη Δύση και να κυριαρχήσουν στη Μεσόγειο. Ύστερα από τους περσικούς πολέμους η Σάμος συμμετείχε με άλλες πόλεις-κράτη στη συμμαχία των Αθηναίων, από την οποία δεν κατόρθωσε να φύγει, ακόμα κι όταν η συμμαχία μεταβλήθηκε σε ηγεμονία. Η προσπάθεια των Σαμίων να ακολουθήσουν το δικό τους δρόμο συνάντησε τη δυναμική άρνηση των Αθηναίων, οι οποίοι με αρχηγό τον Περικλή, το 439 π.Χ., πολιόρκησαν και ύστερα από εννιά μήνες κατέκτησαν και κατέστρεψαν την πόλη. Από τότε η Σάμος προσδέθηκε στο άρμα της αθηναϊκής ηγεμονίας και παρέμεινε πιστή σύμμαχος της Αθήνας, παρακμάζοντας μαζί της.